XIX əsrin ikinci yarısında Tiflisdə nəşr olunan dövri mətbuatın İrəvan mədəni, ictimai-siyasi və ədəbi mühitinə təsiri

Vikikitab, açıq dünya üçün açıq kitablar
Jump to navigation Jump to search
XIX əsrin ikinci yarısında Tiflisdə nəşr olunan dövri mətbuatın İrəvan mədəni, ictimai-siyasi və ədəbi mühitinə təsiri
Müəllif: Ziyəddin Məhərrəmov
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti yanında Dövlət İdarəçilik Akademiyasının dosenti, Filologiya elmləri üzrə fəlsəfə doktoru.


Zaqafqaziyanın inzibati-mədəni mərkəzı olan Tiflisdə ictimai-siyasi səciyyə daşıyan ədəbi-publisist materiallara daha çox yer ayran, rus dilində çıxan ilk qəzet "Tiflisskoe vedomosti" ("Tiflis əxbari") olmuş, ilk nömrəsi 1828-ci ilin iyın ayının 4-də çıxmışdır. Həmin qəzet 1829-cu ildə gürcü dilində, 1832-ci ildə isə Azərbaycan dilində nəşr olunmuşdur.
Azərbaycan dilində buraxılan "Tiflis əxbari"nin nömrələrinin əldə olunmadığını qeyd edən mərhum alimimiz Nazim Axundov "Tiflisdə tatar dilində qəzetinin nəşr edilməsi haqqmda" Gürcüstanın tarix arxivində saxlanılan 114-ci fondun 142-ci qovluğunun 35-ci səhifəsində məlumatın olduğunu göstərmişdir.
Zaqafqaziyada azərbaycanca çap olunan ikinci qəzet "Qafqazın bu tərəfinin xəbərləri"dir. "Zaqafqazskiy vestnik" adlı qəzet 1838-ci ildən rus dilində, 1845- ci ildən gürcü və Azərbaycan dillərində Tiflisdə çıxmış və bir neçə il nəşri davam etmişdir.
Mollanəsrəddinçilərin şöhrəti Yaxm və Orta Şərqə yayılmışdır. "Mollanəsrəddinçi"lər XIX əsrdə yaşamış M.F.Axundov, H.Zərdabi, S.Ə.Şirvani kimi Azərbaycan yazıçı, maarifpərvər demokratlarının və ictimai xadimlərinin ənənələrini XX əsrin əvvəllərində böyük məharətlə davam etdirmişlər.
XX əsr Azərbaycan mətbuatı və ədəbiyyatı tarixində "Molla Nəsrəddin" jurnalının özünəməxsus yeri olduğu ədəbi aləm üçün danılmaz faktdır. Ədəbiyyatımızın görkəmli nümayəndələrindən C.Məmmədquluzadə, M.Ə.Sabir, Ə.Haqverdiyev, M.S.Ordubadi, Ə.Nəzmi, Ə.Qəmküsar, E.Sultanov və onlarca başqaları öz əsərlərini "Molla Nəsrəddin" jurnalı və "Molla Nəsrəddin" ənənələrinə sadiq olan digər satirik mətbu orqanlar vasitəsilə Zaqafqaziya, Orta Asiya, İran, Türkiyə və bir çox türkdilli ölkələrin xalqları arasında yaymaq üçün ədəbi-bədii publisistikanm bütün janrlarının imkanlaınndan səmərəli istifadə etməklə, geniş xalq kütlələrinin məfkurəsində irəliyə doğru əsaslı dəyişiklərin yaranmasını bir ümdə məqsədləri hesab edirdilər.
"Molla Nəsrəddin" özünəqədərki Azərbaycan mətbuatının "Əkinçi" (1875- 1877), "Ziya" (1879-1880), "Ziyayi-Qafqaziyyə" (1880-1884), "Kəşkül" (1883-1891) inkişafı tarixində yeni bir mərhələdir. Yeri gəlmişkən qeyd olunmalıdır ki, İrəvan şairlərindən Mirzə Kazım Qazi Əsgərzadə "Müttəle" "Əkinçi" qəzetinin İrəvan müxbiri olmuş, Hacı Seyid Rza Əmirzadə "Sabirin" bu qəzetin səhifələrində məqaləlsri dərc olunmuşdur.
Azərbaycan dövri mətbuatmm bünövrəsi sayılan "Əkinçi" qəzeti Azərbaycan xalqımn mənəvi mədəniyyət tarixinə şanlı səhifələr yazmışdır. Milli mətbuatımızın ilk qaranquşu, XIX əsr Azərbaycan ictimai-siyasi həyatının aynası olan və onım 22 iyun 1875 və 28 sentiyabrl877-ci illərdə cəıııi 56 nömrəsi çıxmışdır. ("Əklnçi" qəzetinin tam mətni 2005-ci itdə Avrasiya Press ictimaiyyətə təqdim olunmuşdur.) Bu qəzetin səhifələrində İrəvan ədəbi mühitində baş verən yenilikiər, çatışmazlıqlar barədə onun İrəvan müxbiri Mirzə Kazım Qazi Əsgərzadənin təşkilatçılığı ilə oxuculara məlumat verilirmiş. «lrəvandan xəbərlər» Məhəmmədəli bəy Vəliyev yazır: "Qarapapaq tayfasından 1500 xanə Osmanlı dövlətinə tabe olan Şurəgül adlı yerə köçmüş imişlər. Indi İran dövlətinin tərəfindən məskun tayfanm zorla İrana köçürməyi hökm olunub. Bu ərnirdən ötrü cənab Mirzə Haşım xan Şuragilə varid olub, ol tayfadaıı 500 ev İrana göndərilib və qalan 1000 evin iltimasma binaən onlara töhmət verilib ki, torpaq məhsulatlarını götürüb sonra köçsünlər. Bu halda xəbər var ki, onlar da bu günlərdə köçəcəkdirlər (“Əkinçi”nin 18 noyabr 1875 ci il, 9). "Təzə xəbərlər": "Mışak" qəzetİ həmişə yazır ki, Osmanlı dövlətinin zülmündən ermənüər qaçıb Rusiyaya köçür və bır səfə yazıb ki, filan günü bir böyük dəstə erməni başaçıq, ayaqyalın Gümrtl qalasına gəlib. İndi ermənilərin qeyri qəzetlərinə Gümrü qalasmdan qaçırlar ki, bu xəbərin heç əsli yoxdur və indiyəcən Gümrüyə bircə də erməni gəlməyib("Əkinçi"nin 17 mart 1877-ci il, № 6, səh.374).
Dövrünün tanmmış marifpərvərlərindən olan Mirabbas Mirbağırzadənin də maarifçıik, kitabm təbliği sahəsində müəyyən xidmətlərı olmuşdur."Naxçıvanm görkəmli maarif xadimiərindən olan Lətif Hüseynzadənin verdiyi məlumata əsasən 1919-cu üdə Naxçıvana gəimiş Mirabbas Mirbağırzadəni görəndə onun 35-40 yaşı olardı. Təxminən 1880-1885- ci illər arasmda doğulmuş olardı.1906- 1907-ci illər mətbuatmda Mirabbas Mirbağırzadənin adı "İrəvanın gənc ziyalıları" içərisində çəkilir. Bu da həmin tarixin doğruluğuna bir tutarqadır.Onun uşaqlıq və harada oxuması barədə dəqiq məlumat verməsə də (güman ki, İrəvan gimnaiyasını bitirib).Alverlə məşğul olan Mirzə Bağırzadə daha çox kitab ticarətinə üstünlük verir.İrəvanda açdığı mağazası "ümumi kitabxanası" adlandırmışdır. Burada o yalmz kitab və dəftərxana ləvazimatları yox, özünün nəşr etdirdiyi divar təqvimini də satdırardı, Bu haqda "İrşad" qəzetində yazır: Keçən 1907-ci sənə üçün M.Mirbağırzadənin məcmuəsi "Əslində "Qeyrət" mətbəəsi vasitəsi ilə nəşr olunan divar kalendarlan, özümüzə məlum olan qüsurlarımız və ozgələrə hər bir barədə möhtacatımız cəhətindən çox qüsurlu olmuşdur. Lakin bu sənə - 1908-ci sənə üçün ürfanpərvərlərimiz vasitəsi ilə nəşr olunan divar kalendarları qiyas olunmalıdır.
M.Mirbağırov. (xüsusi müxbirimizdən) İrəvandan. "Ömid" kitabxanası tərəfındən hər qisim xahişiniz olarsa İrəvanda "Ümid" kitabxanasına rücu buyurmalıdırlar. "İrşad"qəzeti, 5.1. 1908№3, səhifə 4
"İrşad" qəzetini 26 və 27 fevral 1908-ci il tarixli saylarında İrəvandan. Axtar izahlar. İrəvanda "Ümid" kitabxanası tərəfindən başlıqlı yazısında Mirabbas ağa kitab ticarətinin nə qədər ağır olduğunu öz başına gələnlərə açıqlayır... M.Mirbağırov Bakıdakı bir sıra mətbuat orqanlarının vəkili olur, abunəni təşkil edir."[l-34]
Azərbaycan ınqilabi-demokratik ədəbiyyatının və ictimai fıkrirıin bayraqdarı olan "Molla Nəsrəddin" satirik jumalının nəşri tarixi 25-illik bir dövrü əhatə edir (1906-1931). Jurnal 7(20) aprel 1906-cı ildə Tiflisdə nəşrə başlamış və 1917-ci ilin sonunadək orada fasilələrlə nəşrini davam etdirmidir. Sonralar jurnal Təbrizdə (1921) və Bakıda (1922-1931) çıxmışdır. Böyük inqilabçı-demokrat Cəlii Məmmədquluzadə "Molla Nəsrəddin"in daımi redaktoru olmuşdur. Lakin 1910-cu ildə onu bır neçə ay Məmmədəli Sidqi əvəz etmişdir, 1913-1914 və 1917-ci illərdə isə "Molla Nəsrəddin" jurnalınm ikinci redaktoru Əliqulu Nəcəfov Qəmküsar olmuşdur. Jumalm ilk beş il nəşrində Cəlil Məmmədquluzadənin ən vaxın köməkçis "Molla Nəsrəddin" jurnalı redaksiyasmm Qafqaz senzura komitəsi təfəfindən verilmiş icazə ilə 1883-cü ildə Tiflisdə azərbaycanca "Kəşkül" qəzetinin nəşrinə başlanılmışdır. Onun 11 nömrəsi aylıq jurnal şəklində buraxiiniiş, 1884-cü ilin yanvarından isə ras təhsilii Cəlal Ünsüzadənin redaktəsi ilə həftəlik qəzetə çevirilmişdir, "Əkinçi" qəzetinin ənənələrinə sadiq qalan "Kəşkül" öz səhifələrində maariiçiliklə yanaşı, Azərbaycan oxucularını rus və dünya ədəbiyyaiı nümunələri ilə tanış etmək ideyasma üstünlük verirdi. "Kəşkül" ətrafında Ceyid Əzim Şİrvani, Fİridunbəy Köçərli, Məhəmmədağa Şahtaxtiııski, Ə.Qaibov, M.Sultanov kimi tanınmış ziyalılar cəmləşmişdir. "Molla Nəsrəddin" jurnalının məsulkatibi Ömər Faiq Nemanzadə idi. Jumal Tifüsdəki "Qeyrət" mətbəəsində nəşrə başlamışdır. Bu müddət ərzində Azərbaycanda və oııun xaricində baş verən mühüm siyasi və ictimai məsələlər "Molla Nəsrəddin"jurnalında zəhmətkeş xalq kütlələrinin mənafeyinə uyğun olaraq işıqlandırılmışdır.[2- 24]"Molia Nəsrədin”satira jumalının yaradıcısı və onun ətrafında birləşən qələm sahibləri ictimai bərabərsizliyı qamçılavan felyeton, məqalə, satirik şeirlədi, köhnəliyin evbəcərliklərini ifşa edən karikaturalarla xalqm zehiniyyətində həyat tərzinin yeni məcraya yönəldilməsinə nail olmağı başlıca məqsəd sayırdılar. Zaqafqaziyanın bütün yaşayış məskənlərində elmin, mədəniyyətin, ədəbiyyatm təəsübkeşləri mənsub olduqları xalqların ictimai-siyasi həyatmda irəliləyişlərlə səciyyələnən öz ziyalı sözlərini deməkdən çəkinmədilər.
"Molla Nəsrəddin"in təsiri ilə Azərbaycanda, Gürcüstanda, İrəvanda hir sıra satirik jumallar çıxmağa başladı. Buniardan "Bəhlul" (1907), "Azərbaycan" (1906-1907), "Zənbur" (1909-1910), "Mirat" (1910), "Kəlniyyət" (1912-1913), "Tuti" (1914-1917), "Ari" (1910-1911), "Məzəli" (1914-1915), "Babayi-Əmir" (1915-1916), "Məşəl” (1919), "Lək~lək"(1914). "Bürhani-həqiqət"[3-16,17] (1917) və başqalarını göstərmək olar. "Molla Nəsrəddin" ənənələrindən, yaradıcılıq metodlarmdan məqsədəuyğun şəkildə bəhrələnən çoxsaylı mətbu orqanlar, demək olar ki, müəyyən işlər gördülər. Lakin onların heç biri "Molla Nəsrəddin" jumalı qədər geniş proqramla çıxış edə bilmədiklərindən ən yaxşı halda onun davamçıları oldular [4-8].
Haşım bəj Vəzirovun naşirliyi və redaktorluğu ilə "Səda" mətbəəsində (Haşım bəyin mətbəəsi olub)nəşr olunan 8 səhifəlik "Məzəli" jurnalı "Molla Nəsrədd"inin yolunu davam etdirməyə səy göstərirdi. Onun səhifələrində Cabbar Əsgərzadə İrəvani (Məhkəmə pışiyi) də bədii-publisist əsərlərlə çıxış edirdi. Bu jumal cəmiyyətdəki mövcud qüsurları tənqid etmiş, lakin "Molla Nəsrəddin"in inqilabi-demokratik səviyyəsinə yüksələ bilməmişdir. "Molla Nəsrəddin" satirik jumalı Azərbaycan inqilabi-demokratik ədəbiyyatın və ictimai fıkrin bayraqdarı olmaqia 7 aprel 1906-cı ildə Tiflisdə nəşrə başlamış və 1917-ci ilin sonunadək orada fasilələrlə nəşrini davam etdirmişdir. Sonralar Təbrizdə(1921) və Bakıda (1922-1931) nəşr olunmuşdur. Böyük inqilabçı-demokrat C.Məmmədquluzadə "Molla Nəsrəddin" jurnalının daimi redaktoru idi. 1910-cu ildə onu bir neçə ay Məmmədəli Sidqi əvəz etmişdir. 1913-14 və 1917~ci illərdə isə jurnalın 2-ci redaktoru Əliqulu Nəcəfov Qəmqussar olmuşdur. Jurnalın ilk 5 il nəşrində C.Məmmədquluzadənin ən yaxm köməkçisi, redaksiyanın məsul katibi Ömər Faiq Nemanzadə idi. Jurnal "Qeyrət" mətbəəsində ııəşr edilirdi. Jurnalm səhifələrində ardıcıl çıxış edən vazıçıiar sırasmda Cabbar Əsgərzadənin də adı vardır.
"Tartan-partan" həftəlik satirik jurnalı 1918-ci ildə Tİflisdə nəşr olunmuş, yeganə nümunəsi çıxdıqdan sonra zərərli istiqamətinə görə qadağan edilmişdir. "Kəşkül" (dilənçilərin diləndikləri şeyləri içinə qoyduqları qab), "Tiflis əxbarı" nəşr edilmişdir.
"Ziya" qəzetində mürtəce dini zehııiyyətin təbliğinin ön plana çəkiiməsi hər şeyə dini cəhətən qiymət verilməsi üsttinlük təşkil edirdi. Demokratik fıkirlə Azərbaycan ziyalılarının yetişməsində Tiflis ədəbi mühitiniıı böyük rolu olmuşdur. Bu ziyalıların bədii yaradıcılıqla məşğul olmaları, ənənələrlə yanaşı, Tiflisdə dünya ədəbiyyatının bədii təcrübəsi ilə yaxmlaşmağa imkan tapır, ədəbi inkişafı düzgün istiqamətləndirməyə nail olurlar. Tiflisdə yaşayıb yaradan M.F.Axundovun zəgin bədii yaradıcılığı böyük bir məktəb olmaqla, yalnız Azərbaycan ədəbiyyatının gələcək inkişafına deyil, bütün Yaxın və Orta Şərq xalqları ədəbiyyatının realizm və xəlqilik zəmnində inkişafna əvəzsiz töhfələr vermişdir. Burada 1905-ci ilədək Azərbaycan dilində çıxan mətbuat orqanları da Tiflisdə nəşr olunmuşdur. Tiflisdəki Azərbaycan ədəbi mühiti qarşılıqh ədəbi əlaqələr zəminində inkişaf etməyə başlamış, Azərbaycan mədəniyyətinə maraq artmış, Azərbaycan şifahi xalq ədəbiyyatı nümunələri erməni və gürcü xalqlarının ziyalıları tərəfndən toplanır və həmiıı xalqların dillərinə köçürülən ağız ədəbiyyatı nümunələrinin variantları yaranırdı.
Azərbaycan mədəniyyəti Qafqaziyada rus, erməni, gürcü dillərində dərc olunan qəzet və jumallarda, həmçinin erməni dövri mətbuatında ictimai-siyasİ həyatın bütün sahələrdə özünü büruzə verən məqamlarını bu və ya digər dərəcədə əks etdirirdi. Tarixi salnaməyə çevrilmiş mühüm məqamları diqqət mərkəzində saxlayan tanmmış tədqiqatçı alim Kövsər xamm Tarverdiyeva uzun illər artivlərdə sərf etdiyi gərgin əınəyi sayəsində 1985-ci ildə çapdan sıxan "Azərbaycan mədəniyyəti erməni dövri mətbuatmda" adlı monoqrafıyasında tarixi faktlara güzgü salmışdır. Azərbaycan ictimaiyyətinə tam təfərrüatı ilə məlum olmayan bəzi məsələləri ermənicə işıq üzü görən 105 adda dövri mətbuatda araşdırılmış, ədəbi əlaqələrin məzmun və yeritdiyi ideya istiqamətiəri ümumiləşdirilmişdir. Ədəbi, siyasi, ictimai-sıyasi, ədəbi boişevik, sosial-demokrat, satirik və yumorıstik məzmunu özündə ehtıva edən çoxsaylı bu mətbu orqanlardan "Ardzaqank" (Əks-səda), "Alik"(Dalğa), "Aşxadavor"(Zəhmətkeş), "Banvori dzayn"(Fəhlə səsi), "Bdak"(Axın, çay qolu), "Baykar"(Mübarizə),"Hor dar"(Yeni əsr), "Nor xosk"(Yeni söz), "Daraz"(Dəb, biçin), "Didak"(Durbin), "Mışak" (Əkinçi), "Yerqri dzayn"(Ölkənin səsi), "Hrazdan", "Ağpyur"(Buiaq) , "Şoviğ"(Cığır), "Orer" (Günlər), "Lraber"(Xəbərlər), "Jamanaq", "Qağapar"(İdeya), "Tatron" (Teatr), "Tatron yev yerajşdutyun" (Teatr və musiqi), "Murc"(Çəkic)[5-217,222] və saır öz səhifələrində o zamankı ictimai-ciyasi durumunun diqqəti cəlb edən mühüm hadisələrini işıqlandırirdılar. Bu dövri mətbuat orqanlarından 88-i Tiflisdə, 6-ı Bakıda, 5-i Yerevaııda, 3-ü həm Tiflisdə, həm də Şuşada , 2-si Naxçıvanda, 1-i Gəncədə dərc olunmuşdur.
XIX əsrdə və XX əsrin əvvəllərində Zaqafqaziyada qonş xalqların dilində nəşr olunan dövri mətbuat orqanlarında xalqın ictimai-siyasi həyatının müxtəlif sahələrini özündə əks etdirən yazıların dərc olunması dövrün salnaməsi rolunu oynayırdı. "Əkiııçi" qəzetindən (1875) tutmuş "Ziya" (1879-1880), "Ziyayi-Qafqaziyyə" (1880-1884), "Molla Nəsrəddin", "Həyat", "İrşad" və digər mətbuat orqanlarına qədər Azərbaycanın dövri mətbuatında qonşu xalqiarın mədəni həyatı, ədəbiyyati, incəsənəti barədə ayrı-ayrı sənətkarların maraq doğuran yazılarına tez-tez rast gəlinir. Tədqiqatdan yayınan, ermənilərin Azərbaycan xalqı və mədəniyyəti haqqında dövri mətbuat səhifələrində söylədiyi zəngin məlumatiar izlənilməmiş, ən yaxşı halda tədqiqatdan kənarda qalmışdır. Bu işin önəmini yüksək qiymətləndirən tanınmış ədəbiyyatşünas alim Kövsər Xanım Tarverdiyeva Tibilisi, Moskva, Bakı və İrəvan şəhərləriində yerləşən dövlət arxivlərində uzun müddət ciddi axtarışlar aparmış, müxtəlif istiqamətli erməni jurnallarını və qəzetlərini nəzərdən keçirmiş, toplayıb tərcümə etdiyi materialların xronoloji ardıcıihqla şərhini verməklə soydaşlarımıza tarixi məqamları xatırlatmışdır.
Mürəkkəb ictimai-siyasi şəraitdə menşevik, daşnak, liberal və digər partiyaların ideyalarını geııiş təbliğ erən istər erməni, istərsə də ermənilərə arxa duran imperiyanın müıtəce dövri mətbuatı Azərbaycan xalqımızm zəngin qədim mədəniyyətinə, milli adət-ənənələrinə, yüksək əxlaqi keyfıyyətlərinə, humanizminə, qonaqpərvərliyinə, cəsurluğuna qarşı inamsızlıq və düşmənçilik təbliğ edirdi. Ancaq mətbuat orqanlarınınölkədə güclənməkdə olan ftenıokratik meyllərin, milli azadlıq hərəkatının təsiri ılə erməni xalqının ümumi mənafeyi, azadlıq və gələcəyi ilə bağlı yazıların dərcinə də lazımi yer verirdi. Bu yazılarda azərbaycanlıların bəzi xarakterik cəhətləri ermənilərə nümunə göstərilsə də, geriliyin, cəhalətin, dini fanatizmin törətdiyi fəlakətləri də ürək ağrısı ilı diqqətə çatdırılırdı.

İSTIFADƏ OLUNAN ƏDƏBİYYAT[redaktə]

  • 1. Ədalət Tağızadə. Şəkınin tarixi qaynaqlarda. Bakı, 2005, səh 34.
  • 2. Azərbaycan SSR Elmlər Akadenıiyası Mərkszi Elmi Kitabxanası, Azərbaycanda Dövri Mətbuatı (1832-1920) biblioqrafıyası, Bakı, 1987, səh. 24.
  • 3. Azərbaycan SSR Eimlər Akadenıiyası Mərkəzi Elmi Kitabxanası, Azərbaycanda Dövri Mətbuatı (1832-1920) biblioqrafıyası, Bakı, 1987, səh., 16,17.
  • 4. Nazim Axundov, "Molla Nəsrəddin" jumalının nəşritarixi, Bakı, 1959. səh. 8.
  • 5. Kövsər Tarıverdiyeva. "Azərbaycan mədənıyyəti ennəni dövri mətbuatmda". Bakı, 1985. səh. 217, 222.

SUMMARY[redaktə]

The impact of periodical press of Tbilisi on Erevan's cultural, socio-political and literary environment during the second half of 19 century. In the article is analysed the impact of periodical press of Tbilisi on Erevan's cultural, socio-political and literary environment during the second half of 19 century. The administrative – cultural centre of the Zagafgaziya was Tiflis. The first newspaper which published in Russian was ‘ TifliskoeVedomosti’. Its first issue was published in 1828, on May 4. The fame of represantitives of ‘ MollaNasraddin’ journal got known in the Near and the Middle East. They continued the traditions of M.F.Axundov, H.Zardabi, S.E.Shirvani who lived in the XIX century.

  • Кеywords: theimpactoftheperiodicalpress, thefirstnewspaper "Tifliskoe Vedomosti", thefameoftherepresantitivesof "MollaNasraddin" journal, thenearandthemiddleeast.

РЕЗЮМЕ[redaktə]

Представители журнала «МоллаНесреддин» в Ереване Влияние периодической печати Тифлиса на культурную, общественно-политическую и литературную среду Еревана второй половины 19 века. В статье рассматривается влияние периодической печати, вышедшей в свет в Тифлисе, на культурную, общественно-политическую и литературную среду Еревана второй половины 19 века.

  • Ключевые слова: Газета «Тифлисские ведомости», органы печати «Хаят», «Иршад», журнал «Бабаи-Амир».